PFAS in Gents drinkwater: Wat betekenen de alarmbellen voor onze gezondheid?

In bijna een kwart van de Vlaamse drinkwaterstalen werden in 2024 hogere concentraties ‘forever chemicals’ aangetroffen dan wat Europese experts als veilig beschouwen. Deze zorgwekkende cijfers werpen een nieuw licht op de kwaliteit van ons kraanwater, ook in Gent. De stad heeft al sinds 2021 een intensief onderzoek lopen naar PFAS-vervuiling op haar grondgebied, maar wat betekent dit nu concreet voor de Gentenaars die dagelijks een glas water uit de kraan drinken?

Wat zijn PFAS eigenlijk?

PFAS staat voor per- en polyfluoralkylstoffen, een groep van meer dan 6000 synthetische chemische stoffen die niet van nature voorkomen in het milieu. Deze stoffen worden ook wel ‘forever chemicals’ genoemd omdat ze extreem moeilijk afbreekbaar zijn. Hun unieke eigenschappen – ze zijn water-, vuil- en vetafstotend en bestand tegen hoge temperaturen – maken ze bijzonder waardevol voor de industrie.

We komen PFAS tegen in tal van alledaagse producten: de antiaanbaklaag van onze pannen, waterdichte kleding, cosmetica, schoonmaakmiddelen en zelfs in sommige voedselverpakkingen. In industriële toepassingen worden ze gebruikt in brandblusschuim, smeermiddelen en verschillende productieprocessen.

De twee bekendste PFAS-verbindingen zijn PFOA (perfluoroctaanzuur) en PFOS (perfluoroctaansulfonzuur). Deze stoffen zijn sinds 2006 door de EU aan banden gelegd vanwege hun schadelijke effecten, maar omdat ze zo persistent zijn, blijven ze nog decennia in ons milieu aanwezig.

Gents PFAS-onderzoek: Op zoek naar de bronnen

Gent liep voorop toen het in juni 2021, samen met Brandweerzone Centrum en OVAM, een grootschalig inventarisonderzoek startte naar mogelijke PFAS-vervuiling op het stadsgebied. Deze proactieve aanpak gebeurde in twee fases die methodisch alle mogelijke risicobronnen in kaart brachten.

In de eerste fase identificeerde de stad alle locaties waar in het verleden fluorhoudend blusschuim werd gebruikt. Dit betrof vooral oefenterreinen van de brandweer en industriële sites waar vloeistofbranden konden voorkomen. Brandblusschuim blijkt een van de belangrijkste bronnen van PFAS-vervuiling te zijn, omdat deze schuimen jarenlang PFOS en PFOA bevatten.

De tweede fase richtte zich op bedrijven met risicoactiviteiten. De stad doorlichtte systematisch alle vergunningen en aanvraagdossiers om na te gaan welke industriële activiteiten mogelijk PFAS hebben gebruikt of geproduceerd. Deze grondige aanpak toont aan hoe complex het is om alle mogelijke vervuilingsbronnen op te sporen.

“De inventaris van Gent toont aan dat PFAS-vervuiling een sluipend probleem is dat decennia kan voortduren voordat het wordt ontdekt. Proactiviteit is cruciaal.”

Drinkwaterkwaliteit onder de loep

De recente cijfers van de Vlaamse regering zijn veelzeggend: in 25 procent van de drinkwatermetingen werden concentraties aangetroffen die hoger liggen dan de strengste Europese richtwaarden. Deze richtwaarden, opgesteld door de Europese Voedselautoriteit EFSA, gaan pas in 2028 officieel in, maar geven wel een indicatie van wat wetenschappers als veilig beschouwen.

Voor Gent levert drinkwaterbedrijf De Watergroep water aan een groot deel van de stad. Het bedrijf benadrukt dat het huidige kraanwater voldoet aan alle geldende wettelijke normen, maar erkent tegelijk dat de nieuwe, strengere Europese normen uitdagingen met zich meebrengen.

De kosten voor PFAS-monitoring en -zuivering zijn exponentieel gestegen. Waar Vlaanderen in 2021 nog 250.000 euro uitgaf aan PFAS-metingen en waterzuivering, was dit bedrag in 2024 opgelopen tot bijna 4 miljoen euro. Deze stijging illustreert hoe ernstig het probleem wordt genomen.

Gezondheidsrisico’s: Wat zegt de wetenschap?

PFAS-verbindingen zijn zo problematisch omdat ze zich opstapelen in ons lichaam en niet of nauwelijks worden afgebroken. Wetenschappelijk onderzoek heeft aangetoond dat langdurige blootstelling aan PFAS kan leiden tot verschillende gezondheidseffecten:

• Kankerrisico: PFOA wordt door internationale instanties geclassificeerd als mogelijk kankerverwekkend voor de mens
• Hormoonontregeling: PFAS kunnen het hormoonsysteem verstoren en de schildklierfunctie beïnvloeden
• Immuunsysteem: Studies tonen aan dat PFAS de werking van ons afweersysteem kunnen ondermijnen
• Voortplantingsproblemen: Er zijn aanwijzingen voor negatieve effecten op de vruchtbaarheid
• Levereffecten: Verhoogde cholesterolwaarden en mogelijke leverschade

Toxicoloog Greet Schoeters, een autoriteit op het gebied van PFAS-onderzoek, benadrukt dat de risico’s vooral bij langdurige blootstelling aan verhoogde concentraties optreden. Voor de gemiddelde consument is het risico van kraanwater beperkt, maar waakzaamheid blijft geboden.

De technische uitdaging van PFAS-verwijdering

Het verwijderen van PFAS uit drinkwater is technisch complex en kostbaar. De sterke koolstof-fluorverbindingen die PFAS hun nuttige eigenschappen geven, maken ze ook extreem resistent tegen conventionele zuiveringsmethoden. Waterbedrijven moeten daarom investeren in geavanceerde technologieën:

Actieve koolfiltratie is momenteel de meest gebruikte methode. Gespecialiseerde actieve kool kan PFAS-moleculen binden, maar moet regelmatig worden vervangen en de kool met opgevangen PFAS moet veilig worden verwerkt.

Omgekeerde osmose kan PFAS effectief verwijderen door water door semi-permeabele membranen te persen. Deze technologie is echter energie-intensief en duur in groot-schalige toepassingen.

Ionenwisselaars kunnen specifieke PFAS-verbindingen uit water halen, maar zijn selectief en werken niet tegen alle types PFAS.

De grootste uitdaging is dat deze technologieën PFAS niet vernietigen, maar alleen concentreren. Het geconcentreerde afvalwater moet vervolgens op een veilige manier worden verwerkt of vernietigd, wat opnieuw complexe en kostbare processen vereist.

Europees beleid en toekomstige normen

De Europese Unie neemt PFAS-vervuiling steeds serieuzer. De nieuwe drinkwaterrichtlijn, die in 2028 volledig van kracht wordt, stelt veel strengere limieten. Voor de vier meest problematische PFAS (PFOA, PFOS, PFNA en PFHxS) geldt een gezamenlijke limiet van 0,1 microgram per liter. Voor alle PFAS samen wordt de limiet 0,5 microgram per liter.

Deze normen zijn gebaseerd op de laatste wetenschappelijke inzichten over gezondheidsrisico’s. De Europese Voedselautoriteit EFSA heeft in 2020 haar risicobeoordelingen drastisch aangescherpt na nieuwe studies over de cumulatieve effecten van PFAS-blootstelling.

“De nieuwe Europese normen dwingen waterbedrijven tot investeringen in geavanceerde zuiveringstechnologie, maar beschermen ook beter onze gezondheid.”

Wat kunnen Gentenaars doen?

Hoewel experts benadrukken dat het huidige kraanwater veilig blijft om te drinken, kunnen bewuste burgers enkele voorzorgsmaatregelen nemen. Thuisfilters met actieve kool kunnen PFAS-concentraties verder verlagen, al zijn ze geen garantie voor complete verwijdering.

Belangrijker is het verminderen van PFAS-bronnen in onze leefomgeving. Consumenten kunnen kiezen voor PFAS-vrije alternatieven bij de aankoop van keukengerei, kleding en cosmetica. Het vermijden van producten met ‘non-stick’, ‘waterproof’ of ‘stain-resistant’ claims kan helpen.

Voor tuiniers in Gent is er een specifiek aandachtspunt. In bepaalde wijken, zoals de Bloemekeswijk waar PFAS-vervuiling werd vastgesteld, raden experts aan om voorzichtig te zijn met lokaal gekweekte groenten. De stad Gent heeft hier specifieke aanbevelingen voor uitgevaardigd.

De toekomst van PFAS-aanpak in Gent

Gent zet in op een integrale aanpak van de PFAS-problematiek. Naast het in kaart brengen van vervuilde sites, investeert de stad in onderzoek naar innovatieve sanerings-technieken en werkt ze samen met hogescholen en universiteiten aan oplossingen.

De Vlaamse regering heeft aangekondigd dat de monitoring van PFAS in drinkwater wordt geïntensiveerd. Minister van Omgeving Jo Brouns benadrukt dat er geen reden is voor paniek, maar erkent wel dat de stijgende concentraties aandacht verdienen.

Op lange termijn zal de oplossing moeten komen van een combinatie van factoren: betere regelgeving die PFAS-gebruik beperkt, investering in geavanceerde zuiveringstechnologie, sanering van vervuilde sites en ontwikkeling van PFAS-vrije alternatieven.

De PFAS-problematiek in Gents drinkwater illustreert een bredere uitdaging waarmee onze samenleving wordt geconfronteerd: hoe gaan we om met de erfenis van decennia industriële activiteit waarbij de lange-termijn milieu-effecten onvoldoende werden meegewogen? Het antwoord vereist zowel technologische innovatie als een fundamentele herziening van hoe we omgaan met persistente chemische stoffen. Voor de Gentenaars betekent dit voorlopig vooral: blijf het kraanwater vertrouwen, maar steun initiatieven voor een schonere toekomst.