De rekening van migratie: Hoe West-Europa’s welvaartsstaat onder druk staat

De West-Europese welvaartsstaat staat voor een van haar grootste uitdagingen sinds de Tweede Wereldoorlog. Terwijl miljoenen migranten de afgelopen decennia een nieuw thuis zochten in landen als Duitsland, Zweden en Nederland, rijst de vraag steeds luider: wegen de economische bijdragen van nieuwkomers op tegen de kosten die zij meebrengen voor huisvesting, gezondheidszorg en sociale zekerheid?

De basis van de welvaartsstaat onder druk

De Zweedse econoom Gunnar Myrdal waarschuwde al zestig jaar geleden dat de verzorgingsstaat in haar kern protectionistisch en nationalistisch is. Zijn stelling was helder: burgers stemmen alleen in met herverdeling van inkomens als zij een gevoel van saamhorigheid delen met degenen die daarvan profiteren. Deze immigratie-welvaartsparadox wordt vandaag meer actueel dan ooit.

Het Nederlandse onderzoek van Van de Beek en collega’s toont aan dat de nettobijdrage van immigranten aan de schatkist dramatisch verschilt per groep. Hoogopgeleide arbeidsmigranten leveren doorgaans een positieve bijdrage, terwijl vluchtelingen en gezinsmigranten vaak jarenlang meer kosten dan opbrengen. Deze nuances verdwijnen echter vaak in het publieke debat.

De Duitse ervaring: een kostbaar experiment

Duitsland, dat sinds 2015 meer dan een miljoen vluchtelingen opving, biedt een interessante case study. De directe kosten waren enorm: alleen al in 2016 gaf de federale regering 21,7 miljard euro uit aan vluchtelingenhulp. Daarbovenop kwamen de uitgaven van deelstaten en gemeenten voor huisvesting, onderwijs en integratieprogramma’s.

Maar het verhaal is complexer dan alleen uitgaven. Het Duitse Instituut voor Arbeidsonderzoek (IAB) berekende dat vluchtelingen die in 2015 aankwamen, naar verwachting pas na 15 tot 20 jaar een positieve nettobijdrage zullen leveren aan de staatsfinanciën. Deze lange termijn is cruciaal om te begrijpen.

“De fiscale impact van migratie moet over decennia worden bekeken, niet over jaren. Korte-termijn kosten kunnen lange-termijn baten opleveren, maar alleen bij succesvolle integratie,” aldus het Duitse Bundesamt für Migration und Flüchtlinge.

Zweden: het model onder spanning

Zweden, lange tijd een voorbeeldland voor integratie, toont de grenzen van het model. Onderzoek van de Zweedse centrale bank (Riksbank) uit 2018 onthulde dat immigranten uit niet-Europese landen gemiddeld 74.000 kronen (ongeveer 7.000 euro) per jaar meer kosten dan zij bijdragen gedurende hun eerste vijftien jaar in het land.

De werkloosheid onder niet-Europese immigranten ligt in Zweden drie keer hoger dan onder autochtone Zweden. Dit vertaalt zich direct naar hogere uitgaven voor werkloosheidsuitkeringen, bijstand en sociale huisvesting. Tegelijkelijk betekent dit lagere belastinginkomsten voor de staat.

Hoe werken de economische mechanismen?

Om de economische impact van migratie te begrijpen, moeten we kijken naar verschillende factoren die elkaar beïnvloeden. Ten eerste speelt het moment van aankomst een cruciale rol. Jonge migranten hebben meer tijd om taal te leren, onderwijs te volgen en carrière op te bouwen. Ouderen hebben deze tijd niet en blijven vaker afhankelijk van sociale voorzieningen.

Ten tweede is opleidingsniveau bepalend. Hoogopgeleide migranten integreren sneller in de arbeidsmarkt en verdienen hogere lonen, wat zich vertaalt in meer belastinginkomsten. Laagopgeleide migranten concurreren vaak om schaarse banen en blijven langer afhankelijk van uitkeringen.

Een derde factor is de toegang tot de arbeidsmarkt. Landen die vluchtelingen snel laten werken, zien betere integratieresultaten dan landen met lange procedures en werkverboden. Nederland hield vluchtelingen bijvoorbeeld maandenlang uit de arbeidsmarkt, wat integratie bemoeilijkte.

De kosten in detail: drie pijlers onder druk

De druk op de welvaartsstaat manifesteert zich vooral in drie gebieden:

• Huisvesting: Migranten hebben directe behoefte aan onderdak, wat druk zet op een toch al krappe woningmarkt. In Nederland kostte opvang van asielzoekers in 2022 meer dan 2,5 miljard euro. Daarnaast verdringen statushouders autochtone burgers op de sociale huurmarkt.
• Gezondheidszorg: Nieuwkomers hebben vaak achterstallige zorgbehoeften door oorlog, ondervoeding of gebrek aan preventieve zorg. Studies tonen aan dat vluchtelingen de eerste jaren 20-30% meer zorgkosten genereren dan de gemiddelde burger.
• Werkloosheidsuitkeringen: Door taalbarrières, niet-erkende diploma’s en discriminatie blijven veel migranten langer werkloos. In Nederland heeft 40% van de Somalische gemeenschap na tien jaar nog altijd geen baan.

De andere kant van de medaille: bijdragen en potentie

Het verhaal kent echter ook een andere kant. Migranten brengen ook economische voordelen met zich mee. Zij vullen gaten op de arbeidsmarkt, vooral in sectoren waar autochtone werknemers niet willen werken zoals de zorg, schoonmaak en voedselproductie.

Bovendien hebben migranten vaak een ondernemersgeest. In Duitsland startten migranten de afgelopen jaren 25% van alle nieuwe bedrijven, ondanks dat zij slechts 12% van de bevolking vormen. Deze bedrijven creëren banen en genereren belastinginkomsten.

Het Nederlandse Centraal Planbureau berekende in 2020 dat arbeidsmigranten uit Oost-Europa gemiddeld 3.000 euro per jaar netto bijdragen aan de staatskas. Zij zijn jong, werken hard en maken weinig gebruik van sociale voorzieningen.

De verdeling van lasten: wie betaalt de rekening?

Een cruciaal maar vaak genegeerd aspect is wie de kosten van migratie draagt. Onderzoek wijst uit dat de lasten onevenredig neervallen bij lagere sociaaleconomische groepen. Zij concurreren met migranten om banen, sociale huurwoningen en voorzieningen in achterstandswijken.

Tegelijkelijk profiteren vooral hoogopgeleiden van migratie door goedkopere diensten (schoonmaak, kinderopvang, horeca) en meer internationale bedrijvigheid. Dit creëert een politieke en sociale spanning die zich vertaalt in stemgedrag en maatschappelijke polarisatie.

Lessen uit het Nederlandse model

Nederland toont zowel de mogelijkheden als de grenzen van migratiebeleid. Het land slaagde erin arbeidsmigranten productief te integreren, maar faalde grotendeels bij vluchtelingen en gezinsmigranten. Nederlandse data tonen aan dat de nettobijdrage sterk varieert naar herkomstregio en motief voor migratie.

Opmerkelijk is de bevinding dat groepen met zwakkere economische posities minder vaak vertrekken uit Nederland – wat onderzoekers de “omgekeerde welvaartsmagneet” noemen. Dit betekent dat de meest kostbare groepen het langst blijven, terwijl succesvolle migranten soms verder emigreren.

De toekomst: naar een duurzaam migratiebeleid

De uitdaging voor West-Europese landen is het ontwikkelen van migratiebeleid dat zowel economisch duurzaam als moreel verdedigbaar is. Dit vereist selectiever beleid waarbij economische criteria een grotere rol spelen, zonder humanitaire verplichtingen te verwaarlozen.

Landen experimenteren met verschillende modellen: Canada’s puntensysteem voor economische migranten, Australië’s strikte selectie en Denemarken’s “paradigmaverschuiving” waarbij integratie voorop staat. De resultaten zijn nog beperkt beschikbaar, maar wijzen richting meer selectieve toelating en intensievere integratietrajecten.

Cruciaal is ook betere monitoring en evaluatie. Veel landen weten niet precies wat migratie kost en oplevert omdat gegevens verspreid zijn over verschillende overheidsniveaus en -instanties. Transparantere rapportage kan het debat verzakelijken en effectiever beleid mogelijk maken.

De economische impact van migratie op West-Europa’s welvaartsstaat is noch volledig positief noch volledig negatief, maar veeleer een complexe mix van kosten en baten die sterk verschilt per migrantengroep en per land. De uitdaging ligt in het ontwikkelen van beleid dat deze complexiteit erkent en beheersbaar maakt, zonder de fundamentele waarden van de Europese samenleving prijs te geven.