Bron: De Morgen | Methode: Herschreven
Origineel: “Waarom bleven jongeren dansen bij Zwitserse clubbrand? ‘In noodsituaties kijken mensen eerst naar elkaar’”
U heeft nog maar06dagen23uren57minuten37secondenAl abonnee? Log hier inDigitaalDigitaal✓Onbeperkt artikels✓Digitale krant (pdf)✓Gratis toegang tot Fluister en Puzzelfit✓Maandelijks opzegbaar6,912,50per weekDigitaal basisDigitaal basis✓Onbeperkt artikels✓Maandelijks opzegbaar3,911,95per weekiap-DM-46Meeste voordeel6 maanden6,912,50per weekDe korting geldt 6 maanden. Het abonnement is maandelijks opzegbaar.iap-DM-45Meeste voordeel6 maanden3,911,95per weekDe korting geldt…
De beelden uit café ‘Le Constel’ in het Zwitserse Crans-Montana zijn confronterend. Terwijl het plafond in lichterlaaie staat, blijven jongeren dansen en maken ze zelfs foto’s en filmpjes. Voor veel mensen is dit moeilijk te begrijpen: hoe kun je blijven feesten terwijl er letterlijk brand boven je hoofd woedt?
Een sociaal psycholoog verklaart dit schijnbaar onbegrijpelijke gedrag als een universeel menselijk mechanisme dat weinig te maken heeft met de leeftijd van de slachtoffers, maar alles met hoe mensen reageren in onverwachte situaties.
**Gevaar wordt onderschat in feestelijke context**
“In zulke situaties, en dan heb ik het over de context waarin feest wordt gevierd, schatten mensen het gevaar vaak niet meteen correct in”, legt de expert uit. “Op de beelden is te zien dat de aanwezigen blijven feesten en zelfs filmpjes en foto’s maken. Dat geeft natuurlijk een geruststellend effect. Je denkt dan automatisch: het zal wel meevallen, want de mensen rondom zijn niet in paniek.”
Daarnaast speelt alcohol een belangrijke rol. “Alcohol werkt als een angstbuffer en vernauwt de aandacht”, aldus de psycholoog. In een feestelijke omgeving, waar mensen onder invloed zijn en zich concentreren op plezier maken, wordt gevaar dus minder snel herkend.
**Niet typisch voor jongeren**
Het feit dat de feestvierders het ontstaan van de brand filmden, wordt door velen als ongepast bestempeld. Critici wijzen naar de jeugd van tegenwoordig en hun smartphone-obsessie. Maar volgens de sociaal psycholoog is dat een te simplistische benadering.
“Ik zou niet zeggen dat dit gedrag typisch is voor jongeren. Als sociaal psycholoog zie ik hier vooral een algemeen menselijk mechanisme. Mensen laten zich leiden door hun sociale omgeving, ongeacht de leeftijd. Deze ramp kon ook perfect plaatsvinden in een bruine kroeg met allemaal veertigers.”
Ook het filmen van de situatie is volgens hem geen generatiekwestie. “Er wordt vaak naar jongeren gekeken als een soort klankkast. Evoluties in mediagebruik zijn heel erg zichtbaar bij hen. Maar dat wil niet zeggen dat volwassenen anders zouden reageren bij het uitbreken van de brand. De smartphone is nu een deel van de samenleving, dus mensen beginnen sneller te filmen wanneer ze denken dat iets het vastleggen waard is.”
**Meervoudige onwetendheid**
Het kernprobleem ligt volgens de expert bij wat sociale psychologen ‘meervoudige onwetendheid’ noemen. “Het gedrag van omstanders is de meest bepalende informatiebron in een noodsituatie. Wanneer er iets onverwachts en mogelijk gevaarlijks gebeurt, kijkt iedereen eerst snel rond om te zien hoe anderen reageren. Omdat iedereen dat doet, ontstaat er vaak besluiteloosheid.”
Dit leidt tot een paradoxale situatie: “Niemand wil de eerste zijn om alarm te slaan. Iedereen lijkt te wachten op een signaal van iemand anders. Daardoor raakt de hele groep als het ware verlamd.”
Het mechanisme werkt als volgt: elke omstander denkt dat de anderen niet reageren omdat zij ‘wel zullen weten’ dat er geen echt gevaar is. In werkelijkheid is iedereen onzeker en verward, maar dat zie je niet aan elkaar. Zo ontstaat een collectieve misvatting dat er niets aan de hand is.
**Wetenschappelijk bewijs uit 1968**
Dit fenomeen is niet nieuw en werd al in 1968 wetenschappelijk onderzocht. In een bekend experiment zaten deelnemers alleen of met twee anderen in een kamer om een vragenlijst in te vullen. Na enkele minuten begon er rook binnen te sijpelen via het verluchtingssysteem.
De resultaten waren opvallend: wanneer deelnemers alleen waren, beschouwde de helft de rook binnen vier minuten als een noodsituatie en ondernam actie. Na zes minuten had zelfs driekwart gereageerd. Maar wanneer deelnemers in groepjes van drie zaten, reageerde bijna niemand. Ze keken naar elkaar, zagen dat niemand zich zorgen maakte en concludeerden daaruit dat er blijkbaar geen gevaar was.
“Dit experiment is uitgevoerd in 1968 met deelnemers die ondertussen dus zeventigers zijn”, benadrukt de psycholoog. “Zeg dus niet te snel dat het weer de jeugd van tegenwoordig is.”
**Paniek ook geen oplossing**
Maar zou het beter geweest zijn als er meteen paniek was uitgebroken? “Dat zou ik niet durven stellen. Paniek is ook geen ideaal scenario. In drukke ruimtes kan dat zelfs leiden tot het vertrappelen van mensen. Wat we nu weten over de club in Zwitserland, is dat de nooduitgang heel smal was. Als er meteen paniek was uitgebroken, zou dat ook tot dodelijke situaties kunnen leiden.”
**Onterechte kritiek op jongeren**
Op sociale media is veel verontwaardiging en kritiek te lezen op de reactie van de jongeren. Het zou ‘slecht gesteld zijn met de jeugd van tegenwoordig’. Volgens de expert is dat een onterechte conclusie.
“Absoluut. Dat is een veel te makkelijke en onterechte conclusie. Dit gedrag is menselijk en sterk situationeel bepaald. In dezelfde context, met een andere leeftijdsgroep, had iets gelijkaardigs kunnen gebeuren.”
**Conclusie**
De tragische gebeurtenissen in Crans-Montana tonen aan dat menselijk gedrag in crisissituaties complexer is dan vaak gedacht. In plaats van de schuld te leggen bij een specifieke generatie, kunnen we beter leren van de sociale psychologie. Het begrijpen van mechanismen zoals ‘meervoudige onwetendheid’ kan helpen bij het ontwikkelen van betere evacuatieprotocollen en veiligheidstrainingen die rekening houden met hoe mensen werkelijk reageren in noodsituaties.