De situatie in de Belgische penitentiaire instellingen bereikt een kritiek punt. Voor het eerst in lange tijd overschrijdt het aantal gevangenen dat op de grond moet slapen opnieuw de kaap van zeshonderd personen. In de gevangenis van Haren alleen al worden momenteel 101 gedetineerden als ‘grondslapers’ geregistreerd.
Noodkreet van gevangeniswezen
Mathilde Steenbergen, directeur-generaal van het Gevangeniswezen, lanceert een dringende oproep om de crisis aan te pakken. De penitentiaire instelling van Haren, die onder normale omstandigheden plaats biedt aan ongeveer 1.340 gevangenen, kampt met ernstige overbevolking. Volgens woordvoerster Valerie Callebaut zijn er weliswaar geen grondslapers in de gevangenis van Sint-Gillis, maar ook daar is sprake van te veel gedetineerden voor de beschikbare ruimte.
Uitzonderlijke maatregelen voorgesteld
De topvrouw van het gevangeniswezen pleit voor drastische interventies om de situatie onder controle te krijgen. Ze stelt voor om tijdelijk militairen of politieagenten in te zetten voor de bewaking van grondslapers, zodat het reguliere gevangenispersoneel ontlast wordt. Deze onconventionele aanpak toont de ernst van de huidige toestand aan.
Steenbergen spreekt van een combinatie van factoren die tot deze crisis hebben geleid: structurele overbevolking, een chronisch tekort aan personeel en een steeds zwaarder wordende werkdruk. Dit maakt het voor cipiers bijna onmogelijk om hun taken op een veilige en menswaardige manier uit te voeren.
Personeel voelt zich verlaten
Na maanden van hoop op verbetering is er nu sprake van grote ontmoediging binnen de gevangenissen. Het personeel heeft het gevoel in de steek gelaten te worden, terwijl de praktische omstandigheden steeds moeilijker worden zonder dat er concrete versterkingen komen.
De directeur-generaal omschrijft de huidige situatie als ‘onveilig, onmenselijk en onaanvaardbaar’ voor zowel gevangenen als werknemers. Ze benadrukt dat dringende hulp noodzakelijk is en sluit buitengewone maatregelen niet uit.
Financiële gevolgen voor België
De aanhoudende problemen hebben ook juridische en economische consequenties. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens heeft België herhaaldelijk veroordeeld vanwege slechte detentieomstandigheden. De schadevergoedingen die daaruit voortvloeien, lopen inmiddels op tot miljoenen euro’s aan belastinggeld.
Steenbergen wijst erop dat dit geld beter geïnvesteerd zou kunnen worden in structurele oplossingen in plaats van achteraf schadevergoedingen te betalen.
Meer dan alleen opslagruimte
De directeur-generaal benadrukt dat gevangenissen meer moeten zijn dan louter bewaarplaatsen. Een penitentiaire instelling moet fungeren als een schakel in de samenleving, met begeleiding en perspectief voor gedetineerden. Zonder deze aanpak is de kans op herhaling van misdrijven groter, wat de maatschappelijke veiligheid bedreigt.
Investeren in voldoende en goed ondersteund personeel betekent volgens haar investeren in toezicht, begeleiding en orde, wat uiteindelijk leidt tot minder recidive.
Politieke reacties
Defensieminister Theo Francken (N-VA) heeft aangegeven open te staan voor de inzet van militairen in gevangenissen. Hij erkent dat soldaten geen cipiers zijn, maar vindt de huidige situatie onhoudbaar. Tegelijkertijd uit hij kritiek op Steenbergen, die volgens hem als voormalig kabinetschef mede verantwoordelijk is voor het ontstaan van deze problemen.
De oproep om ‘administratieve kafka’ weg te werken en snellere aanwervingsprocedures mogelijk te maken, onderstreept de urgentie van de situatie. Volgens Steenbergen is de tijd van uitstel definitief voorbij.
