Bron: New Scientist | Methode: Herschreven
Origineel: “Our verdict on The Player of Games: Iain M. Banks is still a master”
The New Scientist Book Club has just finished our December read, Iain M. Banks's sci-fi novel The Player of Games – and most of us were fans of this big-thinking Culture tale
De Schotse schrijver Iain M. Banks (1954-2013) wordt nog altijd beschouwd als een van de grootmeesters van de science fiction. Dat bevestigt opnieuw de New Scientist Book Club, die in december zijn klassieke roman ‘The Player of Games’ herlas. Het oordeel is unaniem: Banks blijft een briljant verteller wiens werk de tand des tijds doorstaat.
**Van dystopie naar utopie**
Na Grace Chan’s dystopische ‘Every Version of You’ in november, kozen de leden voor Banks’ utopische toekomstvisie. ‘The Player of Games’ speelt zich af in de intergalactische beschaving van de Cultuur en volgt Gurgeh, een meesterspeler die wordt verleid om het barbaarse Azad-keizerrijk uit te dagen in hun eigen spel. Dit complexe spel, ook Azad genoemd, is zo allesbepalend dat de winnaar keizer wordt.
Voor 36 procent van de clubleden was dit geen eerste kennismaking met het boek. Velen zijn grote fans van Banks en betreuren nog altijd dat er geen nieuwe romans meer komen van deze wonderlijke schrijver. “Oh, ik mis Iain nog steeds. Ik heb zijn laatste boek, ‘The Quarry’, nooit gelezen, want daarna zijn er geen nieuwe meer te lezen,” schrijft Paul Oldroyd op de Facebook-groep van de club.
**Moeiteloze briljante**
De roman wordt geprezen om Banks’ lichte aanraking en natuurlijke humor. Een reviewer wijst op details zoals de “proto-bewuste Styglische enumerator”, een dier dat alles telt wat het ziet. Het begint met het tellen van mensen (23 stuks), gaat dan over op meubelstukken en concentreert zich vervolgens op poten.
Maar er steekt veel meer achter het verhaal. Banks onderzoekt de aard van het leven in een utopie waar geen uitdagingen meer bestaan, en wat het betekent om mens te zijn in een universum waar machtige Kunstmatige Intelligenties de touwtjes in handen hebben.
**De kunst van het spel**
Een bijzonder gewaardeerd aspect is hoe Banks de futuristische spellen weet te beschrijven. Het is niet eenvoudig om geloofwaardige toekomstige spellen te bedenken, maar Banks slaagt erin door genoeg details te geven zonder zich te verliezen in de details.
“Het spel [Azad] was een representatie, een inkapseling van het keizerrijk,” analyseert lid Elaine Li. “Meer algemeen was het waarschijnlijk een kritiek op de Koude Oorlog-politiek.” Andere leden zien nog diepere lagen: het boek zelf is een spel waarin Gurgeh een pion is, gespeeld door de verteller in een spel zonder regels.
**Een complexe hoofdpersoner**
Over hoofdpersoon Gurgeh zijn de meningen verdeeld. “Gurgeh zou geen erg aardige persoon zijn als hij niet in de Cultuur was opgevoed – hij is een beetje een engerd, een beetje egocentrisch,” merkt Matthew Campbell op. De personage wordt beschreven als een ontevreden, arrogante bedrieger, maar veel lezers vinden zichzelf toch voor hem aan het duimen.
Niet iedereen werd gegrepen door het verhaal. Steve Swan legde het boek opzij toen Gurgeh “werd toegetakeld”, omdat hij vond dat het personage te gemakkelijk in de val van manipulatie trapte. Andere leden interpreteren dit anders: Niall Leighton suggereert dat Gurgehs geest werd beïnvloed door de drone Mawhrin-Skel, waardoor het niet echt zijn vrije wil was.
**Perfecte introductie tot Banks’ universum**
‘The Player of Games’ wordt beschouwd als een ideale inleiding tot Banks’ werk. Lezers worden geleidelijk geïntroduceerd in het universum van de Cultuur, niet door een grote portie uitleg, maar door kleine details over drones, Schepen en Orbitalen. Zo ontstaat langzaam begrip voor deze post-schaarste beschaving waar (bijna) alles mag.
Een memorabel gesprek tussen Gurgeh en een Azadiaanse oudere illustreert dit. De oudere begrijpt niet waarom er bijna geen misdaad is in de Cultuur. Het antwoord: speciale drones zorgen ervoor dat moordenaars het nooit meer doen. De straf? “Sociale dood; je wordt niet meer uitgenodigd op feestjes.”
**Utopie en verveling**
Verschillende clubleden reflecteren op wat het betekent om in een utopie te leven. “Gurgeh is een individualist die leeft in een utopie van individualisten waar het collectieve werk vooral wordt gedaan door Kunstmatige Intelligenties, drones en bewuste ruimteschepen,” analyseert Paul Jonas.
Het probleem van de Cultuur is dat er niets is om de menselijke inwoners bezig te houden. Deze statische situatie leidt tot voorspelbare verveling. Alleen de Cultuur-ambassadeur bij Azad lijkt echt levend en genietend van het leven, in tegenstelling tot zowel Gurgeh als de Azadianen die elk vastzitten in hun eigen kleine werelden.
**Vooruitblik**
Voor januari 2026 heeft de Book Club Sierra Greer’s ‘Annie Bot’ gekozen, winnaar van de Arthur C. Clarke Award 2025. Dit verhaal, verteld vanuit het perspectief van een seksrobot die probeert vrij te worden, belooft opnieuw interessante discussies over kunstmatige intelligentie en menselijkheid.
Banks’ ‘The Player of Games’ bewijst dat grote science fiction tijdloos is. Tien jaar na zijn overlijden blijven zijn inzichten in utopie, macht en menselijke aard even relevant als altijd.